El Nino drought impact on farmers : सध्या बातम्यांमध्ये आणि सोशल मीडियावर एकच चर्चा ऐकायला मिळतेय— ‘यंदा एल-निनो येणार, पाऊस कमी पडणार आणि दुष्काळ पडणार!’ अगदी राज्याच्या मुख्यमंत्र्यांनीही अर्थसंकल्पीय भाषण करत असताना या संभाव्य पाणीटंचाईचा आणि संकटाचा उल्लेख केला आहे. गेल्या दोन-तीन वर्षांपासून वरुणराजाने आपल्याला चांगलीच साथ दिली आणि भरपूर पाऊस झाला. मात्र, यावर्षी निसर्गाचा लहरीपणा पुन्हा एकदा अनुभवायला मिळणार का? या सततच्या बातम्यांमुळे साहजिकच बळीराजाच्या आणि सर्वसामान्यांच्या मनात भीतीचं वातावरण निर्माण झालं आहे. पण खरंच आत्ताच एवढं घाबरून जाण्याची गरज आहे का? एल-निनो म्हणजे नेमकं काय आणि त्याचा आपल्या मान्सूनवर काय परिणाम होईल? चला, हे सगळं अतिशय सोप्या आणि सरळ भाषेत समजून घेऊया!
एल-निनो (El Nino) म्हणजे नेमकं काय प्रकरण आहे?
अगदी सोप्या भाषेत सांगायचं तर, प्रशांत महासागराच्या पाण्याचे तापमान जेव्हा एका ठराविक मर्यादेपेक्षा जास्त वाढते किंवा तापते, तेव्हा त्या भौगोलिक स्थितीला ‘एल-निनो’ असं म्हणतात. हे तापमान वाढल्यामुळे भारताकडे मान्सून घेऊन येणारे वारे कमकुवत होतात. परिणामी, आपल्या देशातील पावसाचे प्रमाण सरासरीपेक्षा कमी राहते. म्हणूनच जेव्हा जेव्हा ‘एल-निनो’ सक्रिय होतो, तेव्हा आपल्याकडे दुष्काळाचे किंवा कमी पावसाचे सावट निर्माण होते.
‘इंडियन ओशन डायपोल’ची (IOD) महत्त्वाची भूमिका
केवळ एल-निनो आला म्हणजे शंभर टक्के कोरडा दुष्काळ पडेल असे नाही. यात आणखी एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक असतो, तो म्हणजे ‘इंडियन ओशन डायपोल’ (Indian Ocean Dipole – IOD).
नकारात्मक IOD: जर हा डायपोल नकारात्मक असेल आणि सोबतच एल-निनोचे संकट असेल, तर मात्र पावसाचे प्रमाण खूपच घटते आणि शेतीवर मोठे संकट ओढवते.
सकारात्मक IOD: पण समजा, IOD ‘सकारात्मक’ (Positive) असेल, तर एल-निनो सक्रिय असूनही चांगला पाऊस पडू शकतो! याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे १९९७ साल. त्यावर्षी एल-निनो असूनही देशात अगदी समाधानकारक पाऊस झाला होता.
येथे वाचा – अवकाळी पावसात कांदा पिकाची काळजी; हे काम करा नुकसान टळेल
हवामान खात्याचा अंदाज आणि खरी वस्तुस्थिती
सध्या काही जागतिक हवामान संस्थांनी यंदा एल-निनो येण्याची ४० ते ६० टक्के शक्यता वर्तवली आहे हे खरे आहे. पण इथे एक गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे. फेब्रुवारी आणि मार्च महिन्यात वर्तवले जाणारे हवामानाचे अंदाज नेहमीच अचूक नसतात, त्यात तफावत असू शकते. भारतीय हवामान खात्याच्या (IMD) मते, एप्रिल आणि मे महिन्यात जो मान्सूनचा सुधारित अंदाज येतो, तोच सर्वाधिक अचूक मानला जातो. त्यामुळे आत्ताच कोणत्याही घाईच्या निष्कर्षावर पोहोचणे चुकीचे ठरेल.
महागाई वाढेल, पण शेतकऱ्यांनी पॅनिक होऊ नये
सध्याच्या एकंदरीत जागतिक घटना आणि दुष्काळाची शक्यता पाहता, अन्नधान्य आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंचे भाव वाढू शकतात. तसेच सध्या जगात सुरू असलेल्या युद्धजन्य परिस्थितीमुळेही महागाई वाढण्याची शक्यता आहे. २०२३ मध्येही आपण पावसाचे मोठे खंड आणि त्याचे परिणाम अनुभवले आहेत.
पण म्हणून शेतकरी बांधवांनी अजिबात ‘पॅनिक’ (Panic) होण्याची म्हणजेच घाबरून जाण्याची गरज नाही. पाऊस सरासरीपेक्षा कमी पडणार याचा अर्थ ‘पाऊसच पडणार नाही’ असा अजिबात होत नाही. यामुळे शेतीच्या एकूण उत्पादनात थोडीफार घट नक्कीच होऊ शकते, पण शेतकऱ्यांच्या राहणीमानावर किंवा त्यांच्यावर उपासमारीची वेळ येईल, अशी भयंकर परिस्थिती नक्कीच उद्भवणार नाही.
येथे वाचा – मिरची लागवडीचा भन्नाट फॉर्म्युला; फक्त 20 गुंठ्यातून घेतले लाखोंचे उत्पन्न
पुढचं पाऊल काय? शेतीचं नियोजन कसं करावं?
सध्या तरी एप्रिल-मे महिन्यातील अचूक अंदाजाची वाट पाहणे शहाणपणाचे राहील. मात्र, जर खरोखरच पावसाचे प्रमाण कमी राहिले आणि पावसाळ्यात मोठे खंड (Dry spells) पडले, तर आपल्याला केवळ पारंपरिक शेतीवर आणि निसर्गावर अवलंबून राहून चालणार नाही.
अशा वेळी पाण्याचे योग्य नियोजन अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे. ठिबक सिंचन आणि इतर आधुनिक तंत्रज्ञानाचा पुरेपूर वापर करून दोन पावसांच्या खंडाच्या काळात (गॅपमध्ये) आपल्याला आपली पिके कशी जगवता येतील, याचे नियोजन आतापासूनच करावे लागेल.
निसर्गाने या जगाचं पोट भरण्याची मोठी जबाबदारी आपल्या बळीराजाच्या खांद्यावर टाकली आहे आणि ती आपल्याला पार पाडायचीच आहे. संकटे येतील आणि जातील, पण योग्य नियोजन आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड दिल्यास आपण याही परिस्थितीवर नक्कीच मात करू शकतो. फक्त आता शेतकऱ्यांनी अधिक ‘व्यावसायिक’ (Commercial) दृष्टिकोन बाळगणे ही काळाची गरज बनली आहे!
